Binadan Önceki Hayalet
Age of Empires 2’yi bir oyundan çok bir dünya olarak hatırlıyorum. Karanlık Çağ’da bir kasaba merkezi ve birkaç köylüyle başlayıp İmparatorluk Çağı’nda surlarla çevrili bir şehre varan uzun bir yol. Tarihin içinden geçen kampanyalar, her medeniyetin kendine has mimarisi ve birlikleri, boş bir vadinin saatler içinde kalabalık bir şehre dönüşmesi.
Kampanyaları hep tek başıma oynardım ve oyunu bir ortaçağ simülasyonu gibi oynardım. Savaş en sona kalırdı. Önce kasaba merkezinin çevresi dolar, sonra ormanın kenarı, sonra tarlalar halka halka dışa açılırdı. Haritada boş bir alan gördüğümde orada ne olacağını düşünürdüm.
O koca oyunun içinden bugün bile gözümün önüne gelen küçük bir ayrıntı var: bina yerleştirirken beliren önizleme. Menüden bir bina seçersin, zeminde ızgara belirir, binanın yarı saydam bir kopyası imlecin ucuna takılır. Ormanın üstüne getirirsin, olmaz. Başka bir binaya yaslarsın, olmaz. Uygun bir boşluğa denk getirdiğinde hiçbir şey söylemez, sadece kabul eder. Tıklarsın ve o hayalet bir temele dönüşür.
Yalnızca bir önizleme. Ama oyunu oynayış biçimimde en çok kafa yorduğum kararlar hep o hayaletin üstünde verildi.
Mesafe zamandır
Age of Empires 2’de bir köylü odunu kestikten sonra yükünü en yakın kereste kampına taşır. Kamp ormandan üç kare uzaktaysa o üç kareyi her seferinde gider, gelir. Maç boyunca, yüzlerce kez. Değirmen tarlalardan uzaktaysa çiftçilerin günü yolda geçer. Bir ev yalnızca beş kişilik nüfus değildir; bir yolu kapatan duvar, bir sonraki binanın dayandığı kenardır.
Hayalet bunların hiçbirini söylemez. Yalnızca “sığar” der. Ama o tıklama, o binanın maçın geri kalanında sana kaç dakika kazandıracağını ya da kaybettireceğini belirler. Zemin bir kez döküldü mü, artık o şehrin geometrisi odur.
Ordulardan, çağ atlamalardan, kuşatmalardan önce, benim için Age of Empires’ın içindeki asıl oyun buydu: yer.
Sınırlar
Sonra Rise of Nations geldi ve onu çok oynadım. Rise of Nations bu soruya bir şey daha ekledi: sınırlar.
Haritada senin olan toprak bir çizgiyle belliydi. Binaların çoğunu yalnızca o çizginin içine kurabiliyordun; düşman topraklarına giren ordular yıprandıkça yıpranıyordu. Yeni bir şehir ya da kale kurduğunda çizgi biraz daha açılıyordu.
Küçük bir kuraldı ama yerleştirmenin anlamını değiştiriyordu. Age of Empires’ta boş alan boldu, pahalı olan mesafeydi. Rise of Nations’ta alanın kendisi pahalıydı. Bir şehri nereye kurduğun, sonraki on binanın sığacağı sınırı çiziyordu.
İki oyunu yan yana koyunca aynı şeyi görüyorum: Bir strateji oyununda en çok sevdiğim an, bir şeyin nereye gideceğine karar verdiğim an. Savaş, o kararların sonucu.
Oyunu sökmek
Küçüklüğümden beri bir oyunu oynarken bir yandan da onu sökerim. Bu bina neden bu kadar pahalı? Bu menü neden burada? Bu kuralı kaldırsam ne olur? Oyun yapmak benim için bir gün yapılacak bir iş değil; hep arka planda süren bir merak. Bir oyunu bitirdiğimde aklımda genellikle hikâyesi değil, bir kuralı kalır.
Şu sıralar üzerinde çalıştığım oyun, o merakın uzun süredir aynı soruya dönüp durmasından çıktı. Henüz bir adı yok, ama sorusu belli: Bir strateji oyununu ondan geriye yalnızca yerleştirme kalana kadar sadeleştirirsem, elimde ne kalır? Bir oyun mu, yoksa bir oyunun parçası mı?
Bu soruyu ciddiye almak için önce yerleştirmenin bir RTS’te ne kadar yer kapladığına bakmak gerekiyordu.
Kararın payı
Bir RTS maçında yerleştirme küçük bir yer tutar. Kırk dakikalık bir maçta yüzlerce komut verirsin: köylüleri kaynağa yollarsın, asker basarsın, haritayı açarsın, gelen saldırıya karşılık verirsin. Yerleştirme bunların arasında kaybolur. Çoğu zaman aceleyle, bir sonraki şeye yetişmeye çalışırken verilir.
Benim istediğim bunun tersi: Kırk dakikayı birkaç dakikaya indirmek ve o birkaç dakikada yalnızca yerleştirme kararı bırakmak. Az ama ağır kararlar. Her biri üzerinde düşünülecek kadar yavaş, her biri bir sonuç doğuracak kadar önemli.
Bunu yaparken iki şeyi kaybetme riski var. Birincisi baskı. RTS’te saat işler, rakip beklemez; bu baskı kalkınca karar hafifler. İkincisi kıtlık. Harita sonsuzsa her şeyi en iyi yere koyarsın; o zaman karar diye bir şey kalmaz. Saatin ve rakibin yerini başka bir şeyin alması gerekiyordu.
Tek cümle
Fikri tek cümleyle şöyle anlatıyorum:
Tetris’in “bunu nereye sığdıracağım” gerilimi, bir köy kurmanın keyfiyle.
Tetris saatin yerine geçecek şeyi çoktan bulmuştu: Sıradaki parçayı sen seçmezsin. Seçmediğin bir şeyi yerleştirmek zorunda olmak, en sakin anda bile gerilim yaratır. Kıtlık da tahtanın kendisinden gelir. Kare sayısı bellidir ve doldukça daralır.
Bu oyunda binalar Tetris parçaları gibi. Ev tek kare, tarla 2×2, eritme ocağı iki karelik bir çubuk, pazar T biçiminde, çöplük L. Tahta kareli bir vadi; 5×5 kadar küçük, 10×12 kadar büyük olabiliyor ve her bölümde şekli değişiyor. Tahtanın şekli, bölümün bulmacasının yarısı.
Tetris’ten ayrıldığım yer sıra. Tetris’te parçalar rastgele gelir. Burada her bölümün destesi baştan tasarlanıyor ve sabit kalıyor: Her denemede aynı binalar aynı sırayla gelir. Ekranda sıradaki üç bina ve kalan sayı görünür.
Bu kararın bir bedeli var, bir de kazancı. Rastgele bir deste her oyunu farklı kılar, ama kaybettiğinde suçu şansa atarsın. Sabit bir deste her bölümü bir bulmacaya çevirir. Kaybettiğinde “şansım kötüydü” diyemezsin; “yanlış yere koydum” dersin. Bir çözüm vardır ve onu bulabilirsin. Yıldızların anlamı da buradan geliyor: Bir yıldız bölümü geçmek, üç yıldız bulmacayı çözmek.
Rastgeleliği tamamen gözden çıkarmıyorum. İleride herkesin aynı gün aynı rastgele desteyle oynadığı bir günlük mod düşünüyorum. Ama ana yol, elle tasarlanmış bölümlerden geçecek.
Kötü komşu
Deste yalnızca iyi binalardan oluşmuyor. Çöplük de geliyor, eritme ocağı da.
Şehir kurma oyunlarında çirkin binayı haritanın bir köşesine itersin, ya da hiç kurmazsın. Burada bu seçenek yok. Deste onu sana veriyor ve tahtada bir yeri hak ediyor. Bölümün asıl sorusu çoğu zaman güzel binaların nereye gideceği değil, kötü binanın kimin yanına düşeceği oluyor.
Bu kural oyunun tonunu da belirliyor. Mükemmel bir köy kurmuyorsun; eldekiyle olabilecek en iyi köyü kuruyorsun. Çöplük orada duracak. Mesele, evlerin ondan ne kadar uzakta kalacağı.
Puan komşuluktan gelir
Bir binanın değeri, yanında ne olduğuna bağlı. “Yanında” demek sekiz komşu kare demek; köşeden değmek de sayılıyor.
Çaprazları saymamak kâğıt üzerinde daha temiz bir kural olurdu, ama gözle okunması zor. İki bina köşeden birbirine değiyorsa oyuncu onları komşu görür. Kural, gözün gördüğüyle çelişmemeli.
İlk taslakta ev şöyle hesaplanıyor: Yanındaki her kuyu için +2, yanındaki her kirli bina için −3.
+2 Toplam +2
+2−3 Toplam −1
Bu hesabın içinde iki ince kural var.
Birincisi: Komşu bir bina, kaç karesiyle değerse değsin tek bir kez sayılıyor. Tarlanın iki karesine birden değen ev iki tarla değil, tek tarla görüyor. Öyle olmasaydı büyük binalar komşularına haksız bir ağırlık kazanırdı ve tahta, şekli büyük olanın lehine işlerdi.
İkincisi: Arazi ise kare başına sayılıyor. Üç orman karesine değen kereste ocağı üç kez kazanıyor. Binalar arasında amaç doğru komşuyu bulmak; arazide amaç binayı araziye gömmek. İki farklı soru, iki farklı sayım.
Bir de satırlar var. Tetris’te bir satırı doldurduğunda satır silinir. Burada dolan her satır ve sütun +5 getirir, ama silinmez.
Tetris
satır silinir
Bu oyun
satır kalır · +5
Oyunun Tetris’ten en çok ayrıldığı yer belki de burası. Tetris’te başarı tahtayı boşaltmaktır. Burada başarı tahtayı doldurmaktır ve doldurduğun şey yerinde kalır. Bölüm bittiğinde elinde bir skor değil, bir köy olur.
Hayaletin söyledikleri
Age of Empires’taki hayalet sana yalnızca “sığar” ya da “sığmaz” derdi. Bu oyunda bir şey daha söylemesi gerekiyor: “Sığar, ama şuna mal olur.”
Sürüklerken puanı değişecek her binanın üstünde bir +/− beliriyor. Oyuncu hesap yapmıyor, sonucu görüyor. Aşağıdaki tahtada evi gezdir; en iyi yer +4.
Bunu yapmamın nedeni, kuralları ezberlemeyi bir ödül olmaktan çıkarmak. Kuralları ezberleyen oyuncu, ezberlemeyene karşı üstün olmamalı; üstünlük, iyi yeri bulmaktan gelmeli. Bilgiyi saklamak bir zorluk değil, bir sürtünme. Zorluk tahtada olmalı, menüde değil.
Tetris’ten bir kural daha aldım: bekletme. Gelen binayı kenara koyup sonrakini alabilirsin, ama her yeni bina için yalnızca bir kez.
Geri alma ise yok. Geri almak mümkün olsaydı hiçbir yerleştirme gerçek bir karar olmazdı; hayaleti oraya buraya koyar, en iyisini seçer, gerisini geri alırdın. Bekletme sana seçenek verir ama kararı silmez.
Bölüm iki şekilde kaybediliyor: Bekletmeyle bile sığacak bir hamle kalmazsa ya da deste bittiğinde puan hedefin altındaysa. Bir bölüm üç ila altı dakika sürüyor.
Neden telefon
Strateji oyunları genelde bir masa, bir fare ve bir akşam ister. Telefon daha erişilebilir. Ama erişilebilirlik yalnızca cihazla ilgili değil, zamanla da ilgili.
Oyunda saat olmadığı için oyun seni bekleyebiliyor. Otobüs durağa geldiğinde telefonu cebine koyarsın, bir sonraki boşlukta kaldığın yerden devam edersin. Hiçbir şey yanmaz, hiçbir şey kaçmaz. Bir RTS’i yarıda bırakamazsın; bu oyunu bırakabilirsin.
Etkileşim de tek bir harekete iniyor: sürükle, döndür, bırak. Tek parmakla. Age of Empires’taki hayalet bir fareyle sürükleniyordu; telefonda zaten parmağının altında.
Bunun bir kısıtı da var: Tahta tek ekrana sığmalı ve her kare parmakla seçilecek kadar büyük olmalı. Bu, tahtanın büyüklüğüne bir tavan koyuyor. İyi ki koyuyor. Küçük tahta, her karenin önemli olduğu tahtadır.
Başlarken koyduğum kurallar
Tek bir bina çizmeden önce kendime birkaç kural yazdım. Her yeni fikri önce bunlardan geçiriyorum.
Kopya olmayacak. Her yeni mekanikte ilk sorduğum soru şu: Bunu zaten başka bir oyun iyi yapıyor mu? Bu oyunun yakın akrabaları belli: Tetris’in yerleştirme gerilimi ve Islanders’ın komşuluk puanı. Islanders’ta binaları iki paket arasından sen seçersin; Tetris’te parçalar rastgele gelir ve süre akar. Bu oyunun farkı üç şeyde: Parçayı seçemiyorsun, kötü binalar zorunlu ve her bölümün bir çözümü var. Bu üçüne bir şey katmayan mekanik oyuna girmiyor.
Baskı olmayacak. Can yok, enerji yok, bekleme süresi yok, izlemeye zorlanan reklam yok. Bir bölümü kaybettiğinde hemen ve ücretsiz yeniden denersin. Mobil oyunlardaki bu kalıplar, oyuncuyu oyundan uzak tutup o mesafeyi ona geri satmak için var. Bir bulmaca oyununda yeniden denemek öğrenmenin kendisi. Onu pahalı yapmak, öğrenmeyi pahalı yapmak demek.
Önce mekanik, sonra tema. Tema, mekaniğin üstüne sonradan giydirilir. Bir bölüm grubu yeni bir engel öğretecekse, o bölümlerin geçtiği yer o engeli en doğal anlatan yer olur. Engel eriyen bir şeyse, bölümler karda geçer.
Az söz. Hikâye metni yok. Yeni bir binayı tanıtan kısa bir kart, yeni bir yere girerken tek bir satır. Uzun metin, tahtaya bakması gereken gözü tahtadan alır.
Bağırmadan söylemek. Ekranda uçuşan rakamlar, “NICE!” ve “AMAZING!” yazıları, her hamlede patlayan konfeti olmayacak. İyi bir yer bulduğunda bunu zaten anlıyorsun: Komşuların puanı değişiyor, bir satır doluyor. Oyun bunu söylemeli, bağırmamalı.
Şimdilik
Elimde bir kural sayfası ve bir bina tablosu var. Sayıların hepsi ilk taslak; oynandıkça değişecekler. Değişmeyecek olan soru şu: Neyin geleceğini seçmediğin bir oyunda, neyin nereye gideceğine nasıl karar verirsin?
Bir sonraki bölümde bu vadinin neye benzeyeceğini anlatacağım.